برای ارزیابی بازار کار یک رشته، نباید فقط به نرخ بیکاری، درآمدهای اعلامشده یا چند عنوان شغلی مشهور اکتفا کرد. بهتر است مسیرهای شغلی مختلف، مهارتهای لازم، شیوههای اشتغال، تجربه مورد نیاز و تناسب ماهیت کار با علایق و تواناییهای خودتان را نیز بررسی کنید. همچنین، آمار بازار کار هم باید با توجه به منبع، زمان انتشار و جامعه آماری آن بررسی شود.
گزارشهای مربوط به اشتغال فارغالتحصیلان در ایران همیشه تصویر یکسانی ارائه نمیکنند. ممکن است یک گزارش بر کمبود فرصتهای شغلی تأکید کند و گزارش دیگری از کاهش نرخ بیکاری خبر بدهد. این تفاوتها نشان میدهند که برای تصمیمگیری نمیتوان فقط به یک عدد تکیه کرد. داشتن مدرک هم بهتنهایی مشخص نمیکند که فرد در آینده چه شغلی خواهد داشت یا چقدر برای ورود به آن آماده است.
در ادامه، ابتدا بازار کار یک رشته از شرایط قبولی و پذیرش در آن تفکیک میکنیم و سپس یاد میگیریم چگونه یک ارزیابی واقعبینانه از مسیرهای شغلی رشتههای تحصیلی پیدا کنیم.
بازار کار رشته را از شرایط پذیرش جدا کنید
رتبه، ظرفیت، سهمیه، شهریه و محل دانشگاه به شرایط پذیرش آن مربوط میشوند. در مقابل، وضعیت بازار کار به فرصتهای شغلی، میزان تقاضا، شرایط ورود به کار و مهارتهایی بستگی دارد که کارفرما یا بازار از فرد انتظار دارد. بنابراین، قبولی در یک رشته بهتنهایی شغل یا درآمد مشخصی را تضمین نمیکند.
برای مثال، در یکی از گزارشهای آماری، نرخ بیکاری فارغالتحصیلان آموزش عالی ۱۳٫۲ درصد اعلام شده بود و ۹۵۵ هزار و ۳۹۸ نفر را شامل میشد. این آمار درباره وضعیت بخشی از فارغالتحصیلان اطلاعات میدهد، اما مشخص نمیکند کدام رشته برای یک فرد مناسبتر است یا پس از فارغالتحصیلی چه فرصتهایی پیش روی او قرار میگیرد.
بازار کار و مسیر شغلی هم یک مفهوم نیستند. بازار کار وضعیت فرصتها و تقاضا را نشان میدهد، اما مسیر شغلی به نقشها و تجربههایی مربوط میشود که فرد در طول سالها به دست میآورد. یک رشته میتواند به چند مسیر شغلی مختلف برسد و هر مسیر نیز ممکن است به مهارت، تجربه و نوع همکاری متفاوتی نیاز داشته باشد.
عنوان شغلی هم اطلاعات کاملی درباره شرایط کار ارائه نمیدهد. برای مثال، عنوانهایی مانند پژوهشگر، کارشناس یا مدیر میتوانند در سازمانها و صنایع مختلف وظایف متفاوتی داشته باشند. درآمد نیز با عواملی مانند تجربه، مهارت، صنعت، نوع قرارداد و شرایط اقتصادی تغییر میکند.
بنابراین، بعد از بررسی وضعیت کلی بازار باید ببینیم هر مدرک تحصیلی چه مسیرهایی را میتواند پیش روی فارغالتحصیل قرار دهد.
یک مدرک تحصیلی چه مسیرهای شغلی میتواند داشته باشد؟
یک مدرک تحصیلی معمولاً فقط به یک عنوان شغلی منتهی نمیشود. دانش تخصصی رشته میتواند زمینه ورود به چند شغل مرتبط را فراهم کند و بعضی افراد نیز با استفاده از مهارتهای خود وارد حوزههای دیگری میشوند. بنابراین، اینکه چه مسیرهایی در عمل در دسترس باشند، به مهارت، تجربه، شرایط بازار و ویژگیهای فرد بستگی دارد.
بر اساس پژوهشهای انجام شده، اشتغال فارغالتحصیلان در ایران با مشکلاتی مانند کمبود فرصتهای شغلی متناسب با رشته، هماهنگ نبودن بعضی آموزشها با نیاز بازار، کمبود مهارتهای شغلی و نداشتن سابقه کاری روبهرو بوده است. به همین دلیل، بهتر است در کنار مدرک دانشگاهی، مهارتهای مورد نیاز برای ورود به بازار را نیز بررسی کنید.
شغل مرتبط همیشه تنها گزینه نیست
برای بررسی وضعیت اشتغال باید میان رشته تحصیلی و شغل واقعی فارغالتحصیلان تفاوت قائل شویم. در مطالعهای درباره فارغالتحصیلان رشته علم اطلاعات و دانششناسی دانشگاه قم، از میان ۳۰۲ پاسخدهنده، ۵۱٫۷ درصد شاغل و ۴۸٫۳ درصد بیکار بودند. از میان افراد شاغل نیز ۶۴٫۷ درصد در شغلی مرتبط با رشته فعالیت میکردند و شغل ۳۵٫۳ درصد ارتباط مستقیمی با رشته نداشت.
این ارقام فقط وضعیت گروه بررسیشده در همان پژوهش را نشان میدهند و نمیتوان آنها را به همه رشتهها یا دانشگاهها تعمیم داد. رشته، دانشگاه، زمان ورود به بازار کار و شرایط فرد میتوانند نتایج متفاوتی ایجاد کنند.
بنابراین، هنگام بررسی یک رشته، فقط فهرست «مشاغل مرتبط» را نبینید و مسیرهایی را که فارغالتحصیلان در عمل انتخاب کردهاند هم بررسی کنید.
استخدام، فعالیت مستقل و کارآفرینی
فارغالتحصیلان یک رشته ممکن است استخدام شوند، بهصورت مستقل کار کنند، کسبوکار خودشان را راه بیندازند یا وارد حوزهای نزدیک به رشته شوند.
برای مثال، مطالعهای درباره فارغالتحصیلان هنر و صنایع فلز دانشگاه هنر اسلامی تبریز نشان داده است که افراد مورد بررسی مسیرهای متفاوتی مانند اشتغال، فروش آثار و فعالیتهای مستقل را تجربه کردهاند و طبیعتا درآمد آنها نیز با نوع فعالیت و شرایط فروش آثار، تفاوت داشته است.
این پژوهش نشان میدهد که کارآفرینی میتواند یکی از مسیرهای ممکن باشد، اما نتیجه قطعی تحصیل در یک رشته نیست. فردی که چنین مسیری را انتخاب میکند ممکن است به مهارتهایی مانند تولید محصول، ارتباط با مشتری، شناخت بازار و مدیریت نوسان درآمد نیاز داشته باشد.
حالا باید بررسی کنیم که علاوه بر وجود فرصت شغلی، خودِ ماهیت کار تا چه اندازه با فرد سازگار است.
آیا ماهیت شغل با تواناییها و ترجیحات شما سازگار است؟
علاقه به نام یک رشته برای انتخاب آن کافی نیست و برای نتیجهگیری در مورد سازگاری با شغل موردنظر، بهتر است فعالیتهای روزمره شغلهای مرتبط، محیط کار، میزان تعامل با دیگران، نوع مسئولیتها و نیاز به یادگیری مداوم را هم بررسی کنید.
برای مثال، فردی ممکن است به برنامهنویسی علاقه داشته باشد، اما بهتر است ببیند آیا از حل مسئله، کار طولانی با رایانه، رفع خطا و یادگیری مداوم هم لذت میبرد یا خیر. همین موضوع درباره رشتههای مهندسی، علوم انسانی، هنر و سایر حوزهها هم صدق میکند.
برای بررسی دقیقتر، یکی از شغلهای مورد نظرتان را انتخاب کنید و فعالیتهای روزانه آن را بنویسید. مشخص کنید چه مقدار از زمان کاری صرف تحلیل داده، نوشتن، آموزش، طراحی، مذاکره، فعالیت فنی، مدیریت پروژه یا ارتباط با افراد میشود. سپس بررسی کنید که انجام مداوم این فعالیتها تا چه اندازه با تواناییها و ترجیحات شما سازگار است.
بعد از شناخت ماهیت کار، باید ببینیم برای ورود به این مسیر چه مهارت و تجربهای لازم است.
مهارت و تجربه عملی چه نقشی در ورود به مسیر شغلی دارند؟
دانش دانشگاهی فقط بخشی از آمادگی برای ورود به بازار کار را شکل میدهد. بسته به رشته و شغل، ممکن است به مهارتهای تخصصی و مهارتهایی مانند ارتباط موثر، کار گروهی، مدیریت زمان، حل مسئله و سازگاری با تغییر هم نیاز داشته باشید.
مهارتآموزی زمانی مفیدتر است که با نیاز واقعی شغل ارتباط داشته باشد و فرد فرصت تمرین پیدا کند. بعضی پژوهشهای مربوط به اشتغال فارغالتحصیلان نیز به فاصله میان آموزش دانشگاهی و نیاز بازار و کمبود تجربه عملی اشاره کردهاند.
برای اینکه بفهمید یک شغل چقدر با شما سازگار است، میتوانید تجربههای کوچک و واقعی به دست آورید. برای مثال، کارآموزی، انجام پروژه، ساخت نمونهکار و گفتوگو با افراد شاغل میتوانند اطلاعات بیشتری درباره وظایف و شرایط واقعی کار در اختیار شما قرار دهند.
نمونهکار در بعضی حوزهها مانند طراحی، نویسندگی و برنامهنویسی اهمیت بیشتری دارد. گفتوگو با افراد شاغل هم میتواند درباره فشار کاری، وظایف روزانه و مهارتهای مورد نیاز اطلاعاتی ارائه بدهد که معمولاً در معرفیهای کلی رشته دیده نمیشوند.
در مرحله بعد، بهتر است شکلهای مختلف اشتغال را نیز با یکدیگر مقایسه کنیم.
چه شکلهایی از اشتغال پیش روی شماست؟
فارغالتحصیلان ممکن است از طریق استخدام، خوداشتغالی، راهاندازی کسبوکار یا کار از راه دور درآمد کسب کنند. هرکدام از این شیوهها شرایط و مهارتهای متفاوتی دارند. در جدول زیر، به این موارد اشاره کردهایم.
| شکل اشتغال | منبع درآمدی | مسئولیت اصلی | ثبات و ریسک | مهارتهای مهم |
|---|---|---|---|---|
| استخدام کارمندی | حقوق و مزایای قرارداد | انجام وظایف مشخص در سازمان | وابسته به قرارداد و شرایط سازمان | دانش تخصصی، مهارتهای ارتباطی و الزامات استخدام |
| خوداشتغالی | فروش مستقیم کالا یا خدمت | یافتن مشتری و ارائه خدمت | امکان نوسان بیشتر درآمد | تخصص، مذاکره، قیمتگذاری و مدیریت مالی |
| کارآفرینی | درآمد حاصل از کسبوکار | توسعه محصول یا خدمت و مدیریت منابع | ریسک بیشتر و احتمال شکست | شناخت بازار، شبکهسازی و مدیریت |
| دورکاری | حقوق، دستمزد پروژه یا فروش خدمت | انجام کار خارج از محل سازمان | وابسته به قرارداد و بازار | مهارت دیجیتال، ارتباط نوشتاری و مدیریت خود |
استخدام کارمندی معمولاً با شرح وظایف و چارچوب سازمانی مشخصتری همراه است. در خوداشتغالی و کارآفرینی، پیدا کردن مشتری، مدیریت هزینهها و کنار آمدن با نوسان درآمد اهمیت بیشتری پیدا میکند.
دورکاری نیز بیشتر شیوه انجام کار است و بهتنهایی یک مسیر شغلی مستقل یا تضمینی برای درآمد محسوب نمیشود زیرا امکان فعالیت از راه دور به نوع شغل، مهارت فرد و دسترسی او به بازار بستگی دارد.
تحصیلات تکمیلی چه زمانی میتواند انتخاب مناسبی باشد؟
ادامه تحصیل زمانی منطقیتر است که برای آن هدف مشخصی داشته باشید. در بعضی شغلها یا مسیرهای پژوهشی، مدرک کارشناسی ارشد یا دکتری اهمیت بیشتری دارد. در برخی مسیرهای دیگر، تجربه کاری و کسب مهارت ممکن است برای پیشرفت اهمیت بیشتری داشته باشد.
پیش از ادامه تحصیل بهتر است بررسی کنید که شغل مورد نظر واقعاً به مدرک بالاتر نیاز دارد یا خیر. هزینه و زمان ادامه تحصیل و فرصتهای شغلی پس از آن را هم در تصمیم خود در نظر بگیرید.
بعد از شناخت مسیرهای مختلف، یک سوال مهم باقی میماند که باید پاسخ آن را پیدا کنید: «اطلاعات مربوط به بازار کار تا چه اندازه قابل اعتماد هستند؟» در ادامه، به این سوال پاسخ میدهیم.
ادعاهای مربوط به بازار کار را چگونه بررسی کنیم؟
هر عدد مربوط به بیکاری، اشتغال یا درآمد را همراه با منبع آن بررسی کنید. نرخ بیکاری فارغالتحصیلان بدون دانستن جامعه آماری، تاریخ بررسی و تعریف «بیکار» نمیتواند تصویر کاملی از بازار کار ارائه کند.
برای مثال، ممکن است یک گزارش فقط افرادی را بیکار بداند که فعالانه دنبال شغل هستند. افرادی که در جستجوی کار نیستند ممکن است در گروه جمعیت غیرفعال قرار بگیرند و در نرخ بیکاری محاسبه نشوند. به همین دلیل، دو عدد متفاوت لزوماً با یکدیگر تناقض ندارند.
برای ارزیابی یک آمار یا ادعا، موارد زیر را بررسی کنید:
- چه نهاد یا فردی اطلاعات را منتشر کرده است؟
- دادهها مربوط به چه سالی هستند؟
- جامعه آماری شامل چه افرادی بوده است؟
- اشتغال، بیکاری یا درآمد چگونه تعریف شده است؟
- چند نفر در بررسی حضور داشتهاند؟
- اطلاعات مربوط به کل کشور است یا یک رشته، دانشگاه یا منطقه خاص؟
- دادهها چگونه جمعآوری شدهاند؟
آمار رسمی بیشتر برای بررسی وضعیت کلی کشور یا گروههای بزرگ کاربرد دارد. پژوهشهای دانشگاهی ممکن است فقط یک رشته، دانشگاه یا منطقه را بررسی کنند. گزارشهای خبری هم گاهی دادههای منابع دیگر را بازنشر میکنند. بنابراین، این منابع را نباید بدون توجه به روش و دامنه بررسی آنها با یکدیگر مقایسه کرد.
برای مثال، نتیجه یک پژوهش درباره فارغالتحصیلان یک رشته در دو دانشگاه را نمیتوان مستقیماً با آمار کل فارغالتحصیلان کشور مقایسه کرد زیرا تفاوت میان شهرها و استانها نیز میتواند بر فرصتهای شغلی اثر بگذارد.
اگر درباره آینده بازار یک رشته تصمیم میگیرید، بهتر است فقط شرایط امروز را مدنظر قرار ندهید. تغییر فناوری، تغییر تقاضا و مدتی را که تا فارغالتحصیلی شما باقی مانده است هم در نظر بگیرید. با این حال، هیچکدام از این بررسیها نمیتوانند آینده بازار کار را با قطعیت پیشبینی کنند.
در پایان، میتوانیم همه این نکات را به چند بررسی مشخص پیش از انتخاب رشته تبدیل کنیم.
پیش از انتخاب رشته بازار کار را چگونه بررسی کنیم؟
برای بررسی بازار کار یک رشته، چند عنوان شغلی یا یک رقم درآمد کافی نیست. بهتر است مسیرهای مختلف، مهارتهای لازم، تجربه مورد نیاز، شکل اشتغال و تناسب آنها با ویژگیهای خودتان را در کنار هم بررسی کنید.
پیش از تصمیم نهایی، موارد زیر را انجام دهید:
- شغلهای مختلف رشته را پیدا کنید و فقط معروفترین عنوانهای شغلی را بررسی نکنید.
- وظایف واقعی هر شغل را بشناسید و ببینید فرد در طول روز چه کارهایی انجام میدهد.
- مهارتهای لازم را مشخص کنید و مهارتهای تخصصی و عمومی مورد نیاز هر مسیر را جداگانه بنویسید.
- شیوههای اشتغال را مقایسه کنید و استخدام، فعالیت مستقل، کارآفرینی و امکان کار از راه دور را جداگانه بررسی کنید.
- تجربه عملی به دست آورید و در صورت امکان از کارآموزی، پروژه، نمونهکار یا گفتوگو با افراد شاغل استفاده کنید.
- آمار بازار کار را بررسی کنید و منبع، تاریخ، جامعه آماری و روش جمعآوری اطلاعات را در نظر بگیرید.
- تناسب فردی را بسنجید و ببینید فعالیتهای اصلی شغل با علایق، تواناییها و شرایط شما سازگار هستند یا خیر.
یکی از خطاهای رایج این است که مدرک را با تضمین شغل یکی بدانیم یا نتیجه یک مطالعه محدود را به همه فارغالتحصیلان تعمیم بدهیم. بهتر است بازار کار، مهارتهای مورد نیاز، تجربه عملی، شیوه اشتغال و تناسب فردی را در کنار هم بررسی کنید و اطلاعات مربوط به پذیرش را نیز جداگانه از منابع رسمی همان دوره بگیرید.