اگر بین چند رشتهمحل نزدیک مردد هستید، میتوانید با مقایسه دو گزینه در هر مرحله، تصور پیامدهای هر انتخاب، بررسی سناریوهای مختلف و تغییر وزن معیارها بفهمید کدام گزینه با اولویتهای شما سازگارتر است. این روشها قرار نیست بهترین انتخاب را بهطور قطعی مشخص کنند ولی کمک میکنند دلیل ترجیح خود را بهتر بشناسید و گزینههای نزدیک را دقیقتر مقایسه کنید.
گاهی دو گزینه روی کاغذ تقریباً به یک اندازه مناسب به نظر میرسند، اما وقتی مجبور میشوید فقط یکی را برای چند سال تحصیل و زندگی انتخاب کنید، تفاوت آنها روشنتر میشود. ممکن است یک گزینه را به دلیل رشته بیشتر دوست داشته باشید و گزینه دیگری از نظر شهر، هزینه یا آینده تحصیلی برایتان مناسبتر باشد. حتی ممکن است انتخابی که ابتدا در صدر فهرست قرار گرفته است، با تغییر یکی از فرضهای شما دیگر بهترین گزینه به نظر نرسد.
در ادامه این مطلب، سه روش مقایسه زوجی، آزمون پشیمانی و تحلیل اگر-آنگاه را برای مقایسه گزینهها و انتخاب رشته بهتر بررسی میکنیم.
چرا انتخاب رشته یک تصمیم چند معیاره است؟
در انتخاب رشته معمولاً چند عامل بهصورت همزمان اهمیت دارند. ممکن است بین رشتهای نزدیک به محل زندگی، دانشگاهی با امکانات آموزشی بهتر و گزینهای با هزینه کمتر مردد باشید. هیچکدام از این عوامل بهتنهایی نمیتوانند برای همه داوطلبان تصمیم نهایی را مشخص کنند. به همین دلیل، بهتر است گزینهها را بر اساس چند معیار مختلف و متناسب با اولویتهای خودتان با یکدیگر مقایسه کنید. بنابراین، گفته میشود که در انتخاب رشته کنکور با یک تصمیم چند معیاره طرف هستیم.
در این نوع تصمیم، سه مفهوم را بهتر است از هم جدا کنید:
- گزینهها را مشخص کنید: هر رشتهمحل مشخصی که امکان انتخاب آن را دارید، یک گزینه است.
- معیارهای خود را تعیین کنید: علاقه به محتوای رشته، فاصله از خانواده، هزینه، کیفیت آموزش و شرایط زندگی میتوانند معیارهای مقایسه باشند.
- اهمیت هر معیار را مشخص کنید: ممکن است هزینه برای یک داوطلب مهمتر باشد و برای فرد دیگری علاقه به رشته یا نزدیکی به خانواده اهمیت بیشتری داشته باشد.
یک گزینه ممکن است از نظر علاقه شخصی بهتر باشد، اما رفتوآمد دشوارتری داشته باشد. گزینهای دیگر شاید هزینه کمتری ایجاد کند، اما با هدف تحصیلی شما فاصله بیشتری داشته باشد. به همین دلیل، باید مشخص کنید در برابر یک مزیت حاضر هستید چه ضعف یا محدودیتی را بپذیرید.
پیش از شروع مقایسه، تصمیم اصلی را هم دقیق تعریف کرده و مشخص کنید میان چه رشتهمحلهایی مردد هستید، برای مقایسه آنها به چه اطلاعاتی نیاز دارید و هر گزینه در کوتاهمدت و بلندمدت چه پیامدهایی میتواند داشته باشد.
اطلاعات مربوط به مقررات، شرایط پذیرش، هزینه و برنامه دانشگاه را از منابع رسمی همان دوره بررسی کنید. ابزارهای تصمیمگیری فقط به مرتب کردن این اطلاعات و شناخت بهتر ترجیحهای شما کمک میکنند و جای منابع رسمی یا تصمیم نهایی خودتان را نمیگیرند.
بعد از مشخص شدن گزینهها و معیارها، میتوانید مقایسه را از دو گزینه در هر مرحله شروع کنید.
مقایسه زوجی چگونه به انتخاب رشته کمک میکند؟
در مقایسه زوجی، هر بار فقط دو گزینه را روبهروی هم قرار میدهید و مشخص میکنید کدامیک را ترجیح میدهید و به چه علت این نظر را دارید. این روش زمانی مفید است که رتبهبندی همزمان چند گزینه برای شما دشوار شده باشد.
برای مثال، میتوانید «رشتهمحل الف» را با «رشتهمحل ب» مقایسه کنید و ببینید از نظر علاقه، هزینه، فاصله یا شرایط دانشگاه کدامیک برای شما مناسبتر است.
معیارها را هم میتوان به همین شکل با یکدیگر مقایسه کرد. برای مثال، از خودتان بپرسید در تصمیم شما «علاقه به رشته» مهمتر است یا «فاصله از خانواده» اهمیت بالاتری دارد. سپس، همین مقایسه را برای سایر معیارها انجام دهید.
مقایسه زوجی را چگونه انجام دهیم؟
برای اجرای ساده این روش، مراحل زیر را دنبال کنید:
- فهرست گزینهها را مشخص کنید: هر گزینه باید یک رشتهمحل مشخص، شامل رشته، دانشگاه و محل تحصیل باشد.
- گزینهها را دو به دو مقایسه کنید: برای چهار گزینه، شش مقایسه متفاوت خواهید داشت. میتوانید فقط گزینه ترجیحی را ثبت کنید یا از یک مقیاس عددی ثابت برای نشان دادن شدت ترجیح استفاده کنید.
- دلیل هر ترجیح را بنویسید: برای مثال، بنویسید «رشته الف را بیشتر دوست دارم» یا «دانشگاه ب به دلیل هزینه کمتر برای من مناسبتر است». این توضیح نشان میدهد ترجیح شما بر چه اساسی شکل گرفته است.
- نتیجه مقایسهها را کنار هم بگذارید: تعداد دفعاتی را که هر گزینه ترجیح داده شده است بررسی کنید و یک ترتیب اولیه بسازید. این ترتیب هنوز نتیجه نهایی نیست و در مراحل بعد دوباره بررسی میشود.
اگر از یک روش عددی استفاده میکنید، باید معنای اعداد را از ابتدا مشخص کنید. برای مثال، در بعضی روشهای مقایسه زوجی عدد ۱ نشاندهنده برابری و اعداد بزرگتر نشاندهنده ترجیح بیشتر هستند. اگر برای جهت مخالف از مقدار معکوس استفاده میکنید، این قاعده را برای همه مقایسهها یکسان اجرا کنید.
با افزایش تعداد گزینهها، تعداد مقایسهها هم بهسرعت افزایش پیدا میکند. برای مثال، هفت گزینه به ۲۱ مقایسه دوبهدو نیاز دارند. به همین دلیل، بهتر است ابتدا گزینههای نامناسب را حذف کنید و مقایسه زوجی را برای انتخابهای نزدیکتر انجام دهید.
این مقایسه ممکن است تناقضهایی را هم در ترجیحهای شما نشان دهد. در بخش بعد توضیح میدهیم که با این تناقضها چه کنیم.
اگر مقایسههای زوجی با هم سازگار نبودند چه کنیم؟
فرض کنید گزینه الف را به ب ترجیح میدهید، ب را به ج ترجیح میدهید، اما در مقایسه مستقیم ج را بالاتر از الف قرار میدهید. در این حالت نمیتوان یک ترتیب ساده و ثابت از سه گزینه ساخت و بهتر است دلیل مقایسهها را دوباره بررسی کنید.
این وضعیت لزوماً به این معنا نیست که تصمیم شما اشتباه است. ممکن است در هر مقایسه روی معیار متفاوتی تمرکز کرده باشید. برای مثال، هنگام مقایسه الف و ب فاصله از خانواده برایتان مهمتر بوده باشد، اما در مقایسه ب و ج علاقه به رشته اهمیت بیشتری پیدا کرده باشد.
در چنین شرایطی، بهجای تلاش برای حفظ رتبهبندی اولیه، دلیل هر انتخاب را دوباره بنویسید و ببینید آیا یک معیار مهم را در بعضی مقایسهها نادیده گرفتهاید یا خیر.
این تناقضها نشان میدهند که دو یا چند گزینه واقعاً به هم نزدیک هستند. برای بررسی چنین گزینههایی، میتوان از آزمون پشیمانی هم بهعنوان یک تمرین مکمل استفاده کرد.
آزمون پشیمانی چگونه به مقایسه گزینهها کمک میکند؟
در آزمون پشیمانی، خودتان را بعد از انتخاب یکی از گزینهها تصور میکنید و از خودتان میپرسید: اگر نتیجه این انتخاب آنطور که انتظار دارم پیش نرود، بیشتر بابت چه چیزی پشیمان میشوم؟
برای مثال، فرض کنید میان رشته مورد علاقه در شهری دور و رشتهای با علاقه کمتر در شهر خودتان مردد هستید. در این حالت، میتوانید دو وضعیت زیر را تصور کنید:
- اگر شهر دور را انتخاب کنم و زندگی در آن دشوارتر از انتظارم باشد، چقدر از این انتخاب ناراضی خواهم شد؟
- اگر در شهر خودم بمانم و بعداً احساس کنم رشته مورد علاقهام را فقط به دلیل فاصله کنار گذاشتهام، چقدر از تصمیم خود پشیمان خواهم شد؟
هدف این تمرین پیشبینی احساس آینده نیست. هیچکس نمیتواند با اطمینان بداند بعداً از یک انتخاب پشیمان خواهد شد یا خیر. این روش فقط کمک میکند پیامدهایی را ببینید که ممکن است هنگام امتیاز دهی عددی کمتر به آنها توجه کرده باشید.
جدول امتیازدهی معمولاً معیارها را وزن میدهد و نتیجه آنها را با هم ترکیب میکند. آزمون پشیمانی از زاویه دیگری به مسئله نگاه میکند و میپرسد از دست دادن کدام فرصت یا پذیرفتن کدام پیامد برای شما دشوار تر خواهد بود.
ممکن است گزینهای در جدول امتیاز بیشتری بگیرد، اما هنگام تصور زندگی واقعی با آن، نگرانی مهمی آشکار شود. این تفاوت به معنای کنار گذاشتن جدول یا آزمون پشیمانی نیست و فقط نشان میدهد که گزینه نیاز به بررسی بیشتری دارد.
در کنار این تمرین، بهتر است ببینید اگر شرایط آینده تغییر کند، هر انتخاب چه وضعیتی پیدا میکند.
تحلیل اگر-آنگاه را چگونه انجام دهیم؟
شرایطی مانند علاقه، هزینه، فاصله، وضعیت خانواده یا امکانات دانشگاه ممکن است در طول زمان تغییر کنند. در تحلیل اگر-آنگاه، چند وضعیت احتمالی را تصور میکنید و بررسی میکنید هر گزینه در آن شرایط چه پیامدی خواهد داشت.
البته، این سناریوها پیشبینی قطعی آینده نیستند و هدف آنها این است که وابستگی تصمیم شما به بعضی فرضها مشخص شود.
برای این بررسی، مراحل زیر را انجام دهید:
- یک تغییر مشخص را در نظر بگیرید: برای مثال، بنویسید «اگر هزینه رفتوآمد افزایش پیدا کند»، «اگر بعد از شروع تحصیل علاقهام به این رشته کمتر شود» یا «اگر امکان اقامت فعلی از بین برود».
- پیامد آن را برای هر گزینه بنویسید: بررسی کنید در هر وضعیت، کدام مزیت تقویت میشود و کدام مشکل جدیتر خواهد شد.
- گزینهها را در چند وضعیت مقایسه کنید: ممکن است یک انتخاب در شرایط فعلی مناسب باشد، اما فقط در صورتی که چند فرض مشخص درست باقی بمانند. گزینه دیگری شاید در شرایط مختلف همچنان برای شما قابلقبول باشد.
- فرضهای مهم را مشخص کنید: اگر تغییر یک فرض باعث میشود ترتیب گزینهها کاملاً عوض شود، همان فرض را جداگانه بررسی کنید.
برای مثال، اگر یک رشتهمحل فقط در صورتی انتخاب اول شما باقی میماند که خوابگاه حتماً در اختیار شما قرار بگیرد، وضعیت خوابگاه یک فرض مهم در تصمیم است و بهتر است پیش از ثبت نهایی آن را از منابع رسمی دانشگاه بررسی کنید.
تحلیل اگر-آنگاه نشان میدهد هر گزینه تحت چه شرایطی برای شما مناسبتر یا دشوارتر خواهد بود. برای اینکه بفهمیم نتیجه تا چه اندازه به وزن معیارها هم وابسته است، میتوانیم تحلیل حساسیت انجام دهیم.
تحلیل حساسیت چه نکاتی را نشان میدهد؟
تحلیل حساسیت نشاندهنده این است که اگر وزن یک معیار یا امتیاز یک گزینه کمی تغییر کند، ترتیب نهایی انتخابها چه تغییری خواهد کرد.
فرض کنید دو رشتهمحل در جدول شما امتیاز بسیار نزدیکی دارند. وزن یکی از معیارهای مهم، مثلاً فاصله از خانواده، را کمی افزایش یا کاهش دهید و دوباره امتیازها را محاسبه کنید.
اگر با یک تغییر کوچک، گزینه اول و دوم جابهجا شوند، نتیجه به این معیار حساس است و بهتر است درباره اهمیت واقعی آن بیشتر فکر کنید. اگر برای تغییر ترتیب گزینهها نیاز باشد وزنها را به مقدار زیادی تغییر دهید، نتیجه ثبات بیشتری دارد. این بررسی کمک میکند بفهمید کدام معیارها بیشترین اثر را بر نتیجه دارند. با این حال، حتی یک نتیجه نسبتاً باثبات هم به معنای قطعی بودن انتخاب نیست. امتیاز نهایی از ترجیحها و اطلاعاتی ساخته شده که خودتان وارد مدل کردهاید.
بهتر است نتیجه تحلیل حساسیت را در کنار مقایسه زوجی، آزمون پشیمانی و سناریوهای اگر-آنگاه ببینید. اگر همه این بررسیها به یک گزینه نزدیک میشوند، دلیل انتخاب شما روشنتر میشود. اگر نتایج متفاوت هستند، بهتر است دلیل این تفاوت را پیدا کنید.
در این مرحله، نقش داوطلب، خانواده و مشاور هم باید از یکدیگر مشخص باشد. به همین دلیل، در ادامه کمی در مورد آن توضیح میدهیم.
داوطلب، خانواده و مشاور چه نقشی در تصمیم دارند؟
هرکدام از افراد درگیر در انتخاب رشته اطلاعات متفاوتی در اختیار دارند و بهتر است نقش آنها با یکدیگر اشتباه نشود. در فهرست زیر، نکاتی را در خصوص نقش هریک از این افراد آوردهایم:
- داوطلب باید ترجیحها و محدودیتهای خودش را بیان کند: علاقه، تحمل فاصله، شرایط مطلوب زندگی و پیامدهایی که حاضر است بپذیرد به خود داوطلب مربوط هستند.
- خانواده باید محدودیتها و امکانات واقعی را مشخص کند: برای مثال، توان پرداخت هزینه، امکان جابهجایی یا میزان حمایتی که خانواده میتواند فراهم کند باید روشن باشد. این موارد نباید بدون گفتوگو به ترجیح شخصی داوطلب تبدیل شوند.
- مشاور باید به مقایسه و بررسی تناقضها کمک کند: مشاور میتواند درباره اطلاعات پذیرش، دفترچه، گزینهها و پیامدهای هر انتخاب سؤالهای دقیقتری مطرح کند، اما بهتر است ترجیح شخصی خودش را جای تصمیم داوطلب قرار ندهد.
یکی از خطاهای رایج این است که فرد از همان ابتدا به یک رتبهبندی یا گزینه خاص وابسته شود و اطلاعات بعدی را فقط در جهت تایید همان انتخاب ببیند. حذف یک معیار مهم برای سادهتر شدن محاسبه یا یکی دانستن ترجیح خانواده با ترجیح داوطلب هم میتواند نتیجه را مخدوش کند.
بعد از این بررسیها، میتوان ترتیب انتخابها را یک بار دیگر با اطلاعات رسمی رشته مورد نظر کنترل کرد.
پیش از تصمیم نهایی چه مواردی را دوباره بررسی کنیم؟
پیش از نهایی کردن ترتیب انتخابها، نتیجه مقایسه زوجی، آزمون پشیمانی، سناریوهای اگر-آنگاه و تحلیل حساسیت را کنار هم قرار دهید. مشخص کنید کدام معیارها بیشترین اثر را بر تصمیم داشتهاند و چه فرضهایی میتوانند ترتیب گزینهها را تغییر دهند.
اگر تغییر کوچکی در وزن یک معیار باعث جابهجایی گزینهها میشود، تصمیم شما بین آن گزینهها نزدیک است و بهتر است همان معیار را بیشتر بررسی کنید. اگر یک گزینه فقط در یک سناریوی خاص مناسب باقی میماند، وابستگی آن انتخاب به همان شرط را هم در نظر بگیرید.
در کنار این تحلیلها، اطلاعات متغیر هر دوره را از منابع رسمی بررسی کنید. در جدول زیر، اطلاعات مهم و منبع اصلی بررسی آنها را آوردهایم:
| موضوع | از کجا بررسی کنیم؟ |
|---|---|
| شرایط و ضوابط پذیرش | دفترچه و اطلاعیههای رسمی همان دوره |
| کدرشتهمحلها و ظرفیتها | دفترچه و سامانه رسمی مربوط |
| هزینهها | اطلاعیههای رسمی و صفحه دانشگاه |
| زمانبندی و مراحل انتخاب رشته | اطلاعیههای نهاد مسئول |
| اطلاعات آموزشی دانشگاه | صفحه رسمی دانشگاه یا نهاد مسئول |
اطلاعات مربوط به یک دوره را با اعداد، کدرشتهمحلها یا مقررات سالهای قبل جایگزین نکنید. اگر یکی از اطلاعات مهم تغییر کرد، اثر آن را بر مقایسه خودتان دوباره بررسی کنید.
در نهایت باید به این نکته اشاره کنیم که این روشها قرار نیست قبولی، رضایت آینده یا موفقیت یک گزینه را تضمین کنند. هدف آنها این است که بفهمید چرا یک رشتهمحل را به گزینه دیگری ترجیح میدهید، چه پیامدی را در برابر مزیت آن پذیرفتهاید و چه تغییری ممکن است نظرتان را عوض کند. وقتی این دلایل روشن باشند، ترتیب انتخابها هم قابل بررسیتر و قابل توضیحتر میشود.