برای مقایسه رشتهمحلها، باید ابتدا گزینههایی را که با محدودیتهای قطعی شما سازگار نیستند، کنار بگذارید. سپس گزینههای باقیمانده را با چند معیار مشخص مانند علاقه به رشته، هزینه، فاصله، شرایط دانشگاه و نوع دوره مقایسه کنید و برای هر معیار وزن و امتیاز در نظر بگیرید. این روش کمک میکند ترتیب انتخابها فقط بر اساس رتبه، شهرت دانشگاه یا نظر دیگران شکل نگیرد.
ترتیب انتخابها اهمیت زیادی دارد چون سامانه انتخاب رشته، گزینهها را بر اساس اولویتی که ثبت کردهاید بررسی میکند. بنابراین، قرار دادن یک رشتهمحل در جایگاه بالاتر فقط نشان دادن علاقه نیست و بهتر است بتوانید توضیح دهید چرا این گزینه را به انتخابهای بعدی ترجیح دادهاید.
در ادامه، ابتدا بررسی میکنیم که رشتهمحل چه عواملی را وارد فرایند تصمیمگیری شما میکند و سپس به سراغ محدودیتها، معیارها، وزندهی و امتیازدهی میرویم.
برای مقایسه رشتهمحلها باید چه چیزهایی را در نظر بگیریم؟
هر رشتهمحل ترکیبی از رشته، دانشگاه یا محل تحصیل، نوع دوره، هزینه و شرایط تحصیل را پیش روی شما قرار میدهد. به همین دلیل، تفاوت گزینهها فقط به نام رشته یا دانشگاه محدود نمیشود. هر انتخاب میتواند شرایط متفاوتی برای رفتوآمد، اقامت، هزینهها و ادامه تحصیل ایجاد کند.
رتبه و اعداد منتشر شده درباره قبولی هم فقط بخشی از اطلاعات مورد نیاز هستند. رتبه میتواند به شما کمک کند بعضی گزینهها را از نظر امکان انتخاب بررسی کنید، اما مشخص نمیکند کدام گزینه برای شما مناسبتر است و ترتیب انتخابها باید چگونه باشد.
هدف از امتیازدهی رشتهمحلها نیز پیشبینی نتیجه پذیرش نیست. این روش صرفا کمک میکند ترجیحهای خودتان را روشنتر ببینید و بفهمید در برابر هر مزیت چه هزینه یا محدودیتی را میپذیرید.
استفاده از روش تحلیل تصمیم چند معیاره
روش «تحلیل تصمیم چند معیاره» (Multi-Criteria Decision Analysis | MCDA) برای تصمیمهایی کاربرد دارد که چند معیار مختلف همزمان در آنها اهمیت دارند. در چنین تصمیمهایی ممکن است یک گزینه از نظر علاقه بهتر باشد، اما هزینه بیشتری داشته باشد و گزینهای دیگر به خانواده نزدیکتر باشد، اما رشته آن جذابیت کمتری برای شما داشته باشد.
برای مشخص کردن مسئله، چهار مورد زیر را جداگانه بنویسید:
- هدف خود را مشخص کنید: برای مثال، ممکن است بخواهید گزینهای را انتخاب کنید که هم با هدف تحصیلی شما سازگار باشد و هم از نظر هزینه و شرایط زندگی قابلمدیریت باشد.
- معیارهای مقایسه را تعیین کنید: هزینه، فاصله، علاقه به رشته، نوع دوره یا کیفیت تحصیل میتوانند از معیارهای شما باشند.
- گزینهها را مشخص کنید: هر رشتهمحل مشخصی که از دفترچه و اطلاعیههای همان دوره استخراج میکنید، یک گزینه جداگانه است.
- وضعیت هر گزینه را بررسی کنید: مشخص کنید هر رشتهمحل در هر معیار چه شرایطی دارد و چه امتیازی میگیرد.
البته، این روش فقط به شما در مرتب کردن اطلاعات و مقایسه گزینهها کمک میکند و جای تصمیم نهایی خودتان را نمیگیرد. دقت کنید که پیش از هر نوع امتیاز دهی، باید مشخص کنید کدام رشتهمحلها اصلاً امکان ورود به مقایسه را دارند.
در ادامه، در مورد ارزیابی رشتهمحلها توضیح میدهیم.
پیش از امتیازدهی چه اطلاعاتی را از دفترچه بررسی کنیم؟
پیش از اینکه به یک رشتهمحل امتیاز بدهید، باید مطمئن شوید از نظر مقررات همان دوره امکان انتخاب آن را دارید. برای این کار، دفترچه انتخاب رشته، اصلاحیههای رسمی، کارنامه و اطلاعات منتشرشده از سوی دانشگاه یا نهاد مسئول را بررسی کنید.
«رشتهمحل» یک انتخاب مشخص از ترکیب رشته و محل ارائه آن است. برای مثال، یک رشته که در دو شهر مختلف ارائه میشود، دو رشتهمحل جداگانه دارد. همین موضوع درباره یک رشته در دو نوع دوره متفاوت نیز صدق میکند.
کدرشتهمحل را باید از دفترچه و اصلاحیههای همان دوره بردارید، چون کدها، ظرفیتها، نوع دوره یا شرایط پذیرش ممکن است تغییر کنند.
وضعیت «مجاز بودن» نیز نشان میدهد که طبق مقررات همان دوره امکان انتخاب چه گروهی از گزینهها را دارید. مجاز بودن برای انتخاب به معنای قبولی قطعی نیست و فقط امکان انتخاب گزینههای مربوط را نشان میدهد.
نوع دوره را هم جداگانه ثبت کنید. دورههایی مانند روزانه، نوبت دوم، پردیس خودگردان، پیامنور، غیرانتفاعی یا مجازی ممکن است از نظر شهریه، شیوه آموزش، خدمات و شرایط تحصیل با یکدیگر تفاوت داشته باشند. اگر شهریه یا هزینههای تحصیل برای شما مهم است، مبلغ آن را با یک رقم ثابت و قدیمی در جدول وارد نکنید و اطلاعات مربوط به همان دوره را از منبع رسمی بررسی کنید.
نکات مهم برای بررسی رشتهمحل
پیش از امتیازدهی، این موارد را برای هر رشتهمحل کنترل کنید:
- بررسی کنید که امکان انتخاب گزینه را دارید: وضعیت مجاز بودن و شرایط مربوط به همان دوره را در کارنامه و دفترچه ببینید.
- کدرشتهمحل صحیح را ثبت کنید: کد را از آخرین نسخه دفترچه و اصلاحیههای رسمی همان دوره بردارید.
- شرایط پذیرش را بخوانید: شیوه پذیرش، بومیگزینی، سهمیه، ظرفیت و شرایط اختصاصی را برای همان گزینه بررسی کنید.
- نوع دوره را مشخص کنید: روزانه، شهریهپرداز، مجازی یا دورههای دارای تعهد را از هم جدا کنید.
- هزینهها و تعهدات را بررسی کنید: شهریه، شرایط انصراف، تعهد خدمت و خدماتی مانند خوابگاه را از منابع رسمی بررسی کنید.
فقط گزینههایی را به مرحله بعدی وارد کنید که از نظر مقررات و شرایط اولیه قابل بررسی باشند. در گام بعدی، باید محدودیتهای قطعی را از ترجیحات شخصی جدا کنیم.
چه شرایطی باعث میشوند یک گزینه را حذف کنیم؟
اگر نبود یک ویژگی باعث شود ادامه تحصیل در یک رشتهمحل برای شما ناممکن یا غیرمجاز شود، آن مورد را باید «محدودیت قطعی» در نظر بگیرید. چنین گزینهای بهتر است پیش از امتیازدهی کنار گذاشته شود، چون امتیاز بالای آن در معیارهای دیگر نمیتواند مشکل اصلی را برطرف کند.
برای تشخیص محدودیت قطعی، این سؤال را از خودتان بپرسید:
اگر این ویژگی وجود نداشته باشد، گزینه فقط جذابیت کمتری پیدا میکند یا عملاً دیگر نمیتوانم آن را انتخاب کنم؟
اگر گزینه عملاً غیرممکن یا غیرمجاز میشود، با یک محدودیت قطعی روبهرو هستید. اگر همچنان میتوانید آن را انتخاب کنید، اما ترجیح شما کمتر میشود، بهتر است آن مورد را بهعنوان یک معیار وارد مرحله امتیازدهی کنید.
برای مثال، فاصله از خانواده معمولاً میتواند یک ترجیح باشد. اما اگر به دلیل یک مسئولیت خانوادگی امکان زندگی در شهر دور را ندارید، فاصله برای شما به محدودیت قطعی تبدیل میشود.
توان پرداخت هم شرایط مشابهی دارد. اگر یک گزینه فقط گرانتر است، میتوانید هزینه را بهعنوان معیار مقایسه کنید. اما اگر هزینه آن از توان مالی شما بیشتر است و امکان تأمین آن وجود ندارد، گزینه باید پیش از امتیازدهی حذف شود.
بنابراین، محدودیت و ترجیح برای همه داوطلبان یکسان نیستند و به شرایط شخصی هر فرد بستگی دارند. بعد از حذف گزینههای ناممکن، میتوانیم معیارهای شخصی را برای مقایسه انتخابهای باقیمانده مشخص کنیم.
چه معیارهایی برای مقایسه رشتهمحلها مناسب هستند؟
معیارها باید بر اساس عواملی تعیین شوند که واقعاً در تصمیمگیری شما اهمیت دارند. برای مثال، اگر شرایط مالی، فاصله از خانواده و علاقه به رشته برای شما مهم هستند، این موارد باید در جدول مقایسه نیز در نظر گرفته شوند. در اینجا، به چند نکته برای مقایسه بهتر رشتهمحلها اشاره کردهایم.
- معیارها را تا حد امکان دقیق تعریف کنید: برای مثال، بهجای اینکه فقط بنویسید «شرایط زندگی»، مشخص کنید منظور شما زمان رفتوآمد، امکان اقامت، هزینه زندگی یا دسترسی به خانواده است.
- برای «علاقه به رشته» هم بهتر است فقط به یک حس کلی اکتفا نکنید: میتوانید بررسی کنید که تا چه اندازه به درسهای اصلی رشته علاقه دارید، آیا انجام فعالیتهای مرتبط با آن برای شما جذاب است و آیا میخواهید چند سال در همین مسیر ادامه دهید یا خیر.
- تعداد معیارها را هم بیش از حد زیاد نکنید: اگر دو معیار تقریباً یک مفهوم را اندازه میگیرند، بهتر است آنها را با هم ترکیب کنید. برای مثال، «نزدیکی به خانواده» و «آسان بودن رفتوآمد» ممکن است در تصمیم شما تا حد زیادی به یک موضوع مربوط باشند.
در تحلیلهای چندمعیاره معمولاً تعداد محدودی معیار انتخاب میشود تا مقایسه قابل مدیریت باقی بماند. برای این تصمیم هم بهتر است فقط معیارهایی را نگه دارید که واقعاً میتوانند ترتیب گزینههای شما را تغییر دهند.
وزن هر معیار را چگونه تعیین کنیم؟
وزن نشان میدهد یک معیار در مقایسه با معیارهای دیگر چقدر برای شما اهمیت دارد. برای مثال، اگر هزینه تحصیل برای شما بسیار مهمتر از امکانات جانبی دانشگاه است، باید وزن بیشتری به هزینه بدهید. وزنها را روی یک مقیاس مشترک قرار دهید. برای مثال، میتوانید مجموع وزنها را برابر ۱ یا ۱۰۰ درصد در نظر بگیرید.
برای تعیین وزن، از مثال فهرست زیر کمک بگیرید:
- علاقه به رشته: ۳۰ درصد
- هزینه و توان پرداخت: ۲۵ درصد
- شرایط دانشگاه: ۲۰ درصد
- فاصله از خانواده: ۱۵ درصد
- تجربه زندگی دانشجویی: ۱۰ درصد
این اعداد فقط نمونه هستند و نباید برای همه داوطلبان یکسان در نظر گرفته شوند. وزن هر معیار باید از شرایط و اولویتهای خود شما مشخص شود.
دلیل انتخاب وزنها را هم کوتاه یادداشت کنید. این کار کمک میکند بعداً بفهمید چرا یک معیار را مهمتر در نظر گرفتهاید و در صورت تغییر شرایط بتوانید وزنها را بازبینی کنید.
گفتوگو با خانواده یا مشاور نیز میتواند معیارهایی را که فراموش کردهاید مشخص کند. با این حال، بهتر است جدول نهایی ترجیحهای خود داوطلب را نشان دهد، چون او قرار است پیامدهای انتخاب را تجربه کند.
بعد از تعیین معیار و وزن، باید برای هر رشتهمحل امتیاز مشخصی ثبت کنیم.
چگونه به رشتهمحلها امتیاز بدهیم؟
برای هر گزینه، مشخص کنید که در هر معیار چه وضعیتی دارد. میتوانید برای این کار از یک مقیاس ثابت، مثلاً صفر تا ۱۰۰، استفاده کنید.
مهمتر از خود بازه امتیاز، توجه به این نکته است که قبل از مقایسه گزینهها مشخص کنید هر امتیاز چه معنایی دارد. برای مثال، در معیار «فاصله از خانواده» میتوانید از قبل تعیین کنید چه فاصله یا زمان سفری امتیاز بالا، متوسط یا پایین میگیرد.
جدول زیر یک نمونه پیشنهادی برای مقایسه رشتهمحلها است:
| معیار | وزن | امتیاز هر گزینه | امتیاز وزنی |
|---|---|---|---|
| علاقه به محتوای رشته | وزن تعیینشده توسط داوطلب | ۰ تا ۱۰۰ بر اساس تعریف مشخص علاقه | وزن × امتیاز |
| تناسب محیط تحصیل | وزن تعیینشده توسط داوطلب | ۰ تا ۱۰۰ بر اساس شرایط دانشگاه و شهر | وزن × امتیاز |
| فاصله از خانواده | وزن تعیینشده توسط داوطلب | ۰ تا ۱۰۰ بر اساس فاصله یا زمان رفتوآمد | وزن × امتیاز |
| کیفیت زندگی دانشجویی | وزن تعیینشده توسط داوطلب | ۰ تا ۱۰۰ بر اساس اطلاعات و تجربههای بررسیشده | وزن × امتیاز |
| هزینه و توان پرداخت | وزن تعیینشده توسط داوطلب | ۰ تا ۱۰۰ بر اساس هزینه و شرایط مالی | وزن × امتیاز |
| مجموع | مجموع وزنها | ـ | مجموع امتیازهای وزنی |
این جدول فقط یک قالب پیشنهادی است. میتوانید معیارها را بر اساس شرایط خودتان تغییر دهید، اما بهتر است برای همه گزینهها از معیارها و روش امتیازدهی یکسان استفاده کنید.
قضاوتهای کیفی را هم میتوانید به امتیاز تبدیل کنید. البته، به شرط اینکه از ابتدا معنای امتیازها را مشخص کرده باشید. برای مثال، در معیار علاقه میتوانید امتیاز بالاتر را به رشتهای بدهید که هم به محتوای درسی آن علاقه دارید و هم تجربههای قبلی شما نشان میدهند از فعالیتهای مرتبط با آن لذت میبرید.
در معیار شرایط دانشگاه یا زندگی دانشجویی هم بهتر است امتیاز را بر اساس اطلاعاتی مانند امکانات، خوابگاه، حملونقل یا خدماتی که واقعاً بررسی کردهاید ثبت کنید، نه صرفاً برداشت کلی از نام دانشگاه یا شهر.
امتیاز نهایی را چگونه محاسبه کنیم؟
برای محاسبه امتیاز نهایی، امتیاز هر معیار را در وزن همان معیار ضرب کنید و سپس نتیجهها را با هم جمع کنید.
اگر وزنها را بهصورت درصدی در نظر گرفتهاید، میتوانید از این رابطه استفاده کنید:
امتیاز نهایی \= مجموع امتیاز هر معیار × وزن همان معیار
برای مثال، اگر یک گزینه در معیار علاقه امتیاز ۸۰ بگیرد و وزن علاقه ۳۰ درصد باشد، سهم این معیار در امتیاز نهایی برابر با ۲۴ خواهد بود. این محاسبه کمک میکند گزینهها را بر اساس ترجیحهای ثبتشده مرتب کنید، اما نتیجه آن نباید بهعنوان یک حکم قطعی در نظر گرفته شود.
در مرحله بعد، بهتر است بررسی کنیم که تغییر وزن یا امتیازها تا چه اندازه ترتیب گزینهها را تغییر میدهد.
نتیجه تا چه حد به وزن معیارها وابسته است؟
بعد از امتیازدهی، یکی از وزنها یا امتیازها را کمی تغییر دهید و دوباره نتیجه را محاسبه کنید. این کار کمک میکند بفهمید رتبه گزینهها چقدر به فرضهای شما وابسته است.
برای مثال، اگر وزن فاصله از خانواده را کمی بیشتر کنید و ترتیب دو گزینه عوض شود، میتوانید ببینید نتیجه به این معیار حساس است. اگر با تغییرهای کوچک، یک گزینه همچنان در جایگاه بالاتر باقی بماند، نتیجه شما در برابر تغییر وزن آن معیار ثبات بیشتری دارد.
این بررسی به معنای پیدا کردن یک پاسخ قطعی نیست. هدف آن این است که مشخص شود کدام فرضها یا معیارها بیشترین اثر را بر تصمیم شما دارند.
همچنین امتیاز نهایی فقط برای مقایسه گزینههایی کاربرد دارد که از محدودیتهای قطعی عبور کردهاند. نتایج جدول نمیتواند یک گزینه غیرمجاز یا گزینهای را که هزینه آن خارج از توان شماست به انتخاب مناسب تبدیل کند.
در پایان، بهتر است همه دلایل و اطلاعات را در یک برگه تصمیم ثبت کنید تا بتوانید انتخاب خود را دوباره بررسی کنید.
چگونه یک برگه تصمیم برای انتخاب رشتهمحل بسازیم؟
برگه تصمیم باید نشان دهد که چگونه از فهرست اولیه گزینهها به ترتیب نهایی رسیدهاید. بهتر است هدف، محدودیتهای قطعی، معیارها، وزنها، امتیازها، منابع اطلاعات و فرضهای مهم را در یک محل ثبت کنید.
برای هر رشتهمحل اطلاعات زیر را یادداشت کنید:
- چرا گزینه را نگه داشته یا حذف کردهاید.
- هر امتیاز بر چه اطلاعاتی استوار است.
- چه منبعی برای هزینه، شرایط دوره یا امکانات بررسی کردهاید.
- کدام فرض یا تغییر شرایط میتواند نتیجه را عوض کند.
- در مقایسه با گزینههای دیگر، چه مزیتی را به چه هزینه یا محدودیتی ترجیح دادهاید.
اطلاعات متغیر مانند مقررات، کدرشتهمحلها، ظرفیتها، هزینهها و زمانبندی را با انتشار دفترچه یا اطلاعیه جدید بهروزرسانی کنید. لازم نیست با هر تغییر، کل روش تصمیمگیری را عوض کنید و معمولاً کافی است دادههای جدید را جایگزین اطلاعات قبلی کنید.
گفتوگو با خانواده و مشاور زمانی مفیدتر میشود که بهجای بحث کلی درباره «بهتر بودن» یک دانشگاه یا رشته، درباره معیارهای مشخص صحبت کنید. برای مثال، میتوانید بررسی کنید که اختلاف نظر شما درباره هزینه، فاصله یا اعتبار دانشگاه دقیقاً چه اثری بر وزن معیارها دارد.
رتبه، نام دانشگاه یا نوع دوره هم نباید بهصورت خودکار جای علاقه، توان مالی و شرایط زندگی را بگیرند. بهتر است مشخص باشد برای رسیدن به یک مزیت، حاضر هستید چه محدودیتی را بپذیرید.
در نهایت، یک تصمیم زمانی هوشمندانهتر است که بتوانید بگویید چرا گزینهای را حذف کردهاید، چرا یک معیار برایتان اهمیت بیشتری داشته و چرا رشتهمحلی را بالاتر از گزینه دیگر قرار دادهاید. البته با این روش نمیتوانید نتیجه قبولی را پیشبینی کنید اما میتوانید ترتیب انتخابها را بر اساس دلایل روشن، اطلاعات قابل بررسی و اولویتهای واقعی خود مشخص کنید.